مصاحبه با محسن هشترودی

مدیر مجله (عبد الحسین مصحفی) افتخار آن را به دست آورد که طی‌ مصاحبه‌ای بیوگرافی و بعضی‌ نظرات استاد دکتر محسن هشترودی را دربارهٔ برخی‌ از مطالب مربوط به علوم ریاضی‌ سوال کند.

امید است موجبات رضایت خاطر آن دسته از خوانندگان مجله که مکرر تقاضای چاپ و عکس و بیوگرافی استاد را داشتند فراهم آماده باشد.

جناب استاد، بیوگرافی جناب عالی‌ گوشه‌ای از تاریخ ریاضیات معاصر ایران خواهد بود، از این جهت تقاضا دارد مختصری از شرح حال خود، سابقه تحصیلات در ایران و خارج، استادانی که در پیشرفت مقام علمی‌ آن جناب موثر بوده اند بیان فرمائید.

در ۲۲ دی‌ ماه ۱۲۸۶ در تبریز متولد شده ام. تحصیلات ابتدایئ را در مدارس اقدسیه و سیروس و متوسطه را در دار الفنون گذراندم. در سال ۱۳۰۴ امتحان دار الفنون را داده و چند سالی‌ تحصیل تّب نمودم. سفر اول به اروپا رفتم، در مراجعت در دانشسرای عالی‌ (دار المعلمین مرکزی) که تاسیس شده بود رشتهٔ ریاضی‌ را انتخاب نمودم و از فارغ‌التحصیلان دومین دورهٔ آن می‌باشم. سفر دوم به فرانسه رفتم. از دانشکده علوم پاریس درجه لیسانس و در ۱۹۳۷ از دانشگاه سوربن درجهٔ دکترای دولتی اخذ نمودم. در ۱۳۱۵ به ایران مراجعت نموده با سمت دانشیاری در دانشکده علوم و دانشسرای عالی‌ به تدریس مشغول شدم. در ۱۳۲۰ استاد شدم و بعد از آن علاوه بر سمت استادی دانشگاه دارای مشاغل زیر بود ام:

در ۱۳۲۱ رئیس فرهنگ تهران، در ۱۳۳۰ رئیس دانشگاه تبریز، در ۱۳۳۶ یک دوره ریاست دانشکده علوم دانشگاه تهران.

در ۱۳۲۳ ازدواج نموده ام و صاحب سه فرزند یک پسر و دو دختر می‌باشم.

از جمله معلمین من: در درجهٔ اول برادرم مرحوم محمد ضیا هشترودی که بنیان تعلیم من از اوست. مرحوم غلامحسین رهنما که بیشتر استادان و معلمین به طور کلی‌ تربیت شدهٔ او هستند و از معلمینی که زنده هستند همه در مبنای پرورش من سهیمند به خصوص آقای عبد العظیم قریب استاد دانشگاه که مراتب علم و ادب، آن اندازه که دارم از اوست. مخصوصا تربیت روحی ما بیشتر محصلین از این راد مرد است. روحا و اخلاقا به همهٔ معلمین و مربیان خود مدیون می‌باشم. آقای کیهان علاوه بر سمت تعلیم، در زمان معاونت دانشگاهی خود، دوران درازی نظر تربیت را بر من داشتند. خارج از هیئت تعلیمیه، بسیاری از توفیق‌های من (که خیلی‌ بیقدر و ناچیز است) مدیون توجّهات رهبر من آقای دکتر سیاسی است که همه میدانند در بنیان دانشگاه تهران و بزرگداشت استادان چه حق و وظیفه‌ای بر گردن داشتند که مأجور و ارزشمند است و هنوز نیز رهبر و راهنمای جویندگنی مثل من میباشند.

از جمله استادان دانشگاهی من: در مرحلهٔ اول، مرحوم الی کارتان بنیانگذار ریاضیات جدید که تقریبا شوون ریاضی‌ به او مدیون است، استاد و راهنمای رساله و به طور کلی‌ مربی‌ علمی‌ من بود. استادان فعلی‌ دانشگاه پاریس که اغلب شاگردان همین استاد فقید هستند از هم دوره‌های تحصیلی‌ و راهنمای من بوده اند: پروفسور ارزمن در سوربن، پروفسور لیش له‌ روویچ در کلژد فرانس، استاد فقید پروفسور وایل در پریستن آمریکا (که در دوره‌ا‌ی در پریستن به مطالعه مشغول بودم راهنما و ؟ من بود)، پروفسور سختن در رلفت هلند ( که اکنون رئیس مرکز ریاضیات آمستردام است)، پروفسور وینو گرادف و استاد فقید فینی کف استادان دانشگاه مسکو و چند نفر دیگر.

رسالهٔ دکترای جناب عالی‌ در چه مقوله‌ای تنظیم شده است و استاد راهنما که بوده است؟ چه تألیفات و مقاله‌ها تاکنون از جناب عالی‌ چاپ شده است؟

موضوع رسالهٔ دکترای من راجع به فضاهای تصویری عنصر (نقطه و خط یا صفحه) با التصاق‌های هنجاری بوده است و استاد راهنما همانطور که قبلان بیان شد استاد فقید الی کارتان بود.

از تألیفات و مقاله‌ها آنچه مربوط به ریاضیات است: چندین مقاله راجع به هندسه انفرنی تزیمال فضاهای عمومی به خصوص فضاهای غیر هلنوم، چند مقاله راجع به هندسهٔ فضاهای عادی و اشکال با مشابهت درونی، چند مقاله راجع به مکانیک تحلیلی و مسیر‌های دینامیک، چند مقاله راجع به معادلات دیفرانسیل، تعمیم قضایای اولر در کسر‌های مسلسل، به کار بستن کسر‌های زنجیری در حل معادلات دیفرانسیل و به خصوص تشخیص حالات قابل حل معادله ریکاتی، قانون جبر دو گانه در مکانیک فضاهای عالی‌، فضاهای وایل با التصاق قائم، فضاهای سختن با انواریان‌های ثابت و چند مقاله دیگر. برخی‌ از این مقالات به صورت مجموعه‌هایی‌ به زبان فرانسه و از طرف دانشگاه تهران چاپ و منتشر شده است.

با چه دانشمندان و مشاهیر علمی‌ مکاتبه و مراوده داشته و تاکنون در چند کنگرهٔ بین‌المللی ریاضیدانان شرکت نموده اید؟

تاکنون در چهار کنگرهٔ بین‌المللی ریاضیدانان شرکت نموده ام: هاروارد کمبریج آمریکا، آمستردام هلند، ادینبورگ انگلستان، نیس ( کنگره ریاضیدانان زبان لاتین). علاوه بر شرکت در کنگره‌ها بنا به دعوت مجامع علمی‌ کشورهای مختلف در این مجامع حضور یافته و سخنرانی‌‌هایی‌ نموده‌ام از قبیل: دعوت آکادمی علوم شوروی، دعوت آکادمی علوم بخارست، دعوت دانشگاه مسکو و مجددا دعوت آکادمی علوم شوروی، دعوت انستیتو ریهوت اسرائیل و معارفه با استادان این انستیتو، دعوت کنگره علمی‌ پاکستان، دعوت دانشکده علوم پاریس برای ایراد سخنرانی‌.

با دانشمندانی که مکاتبه و مراوده دارم علاوه بر استادانی که ذکر شد: پروفسور استرویک ( استاد آمریکا)، پروفسور زاریسکی چرن (شیکاگو)، پروفسور آلبرت (آمریکا)، پروفسور رایشلینسکی ( مسکو)، الکساندرف (لنینگراد)، کالژنین ( کیف)، جواد مقصودف (باکو)، زگره وبومپینی (ایتالیا)، چند نفر از استادان لندن و منچستر، پروفسور هایمو ویجی ( دو برادر در بخارست) موی سیل، وران چانو (بخارست)، پروفسور استوی لف: رئیس آکادمی ریاضی‌ بخارست و دبیر کّل آکادمی بخارست.

دانشمندان ریاضی‌ ایرانی که معروفیت بین‌المللی داشته و در ایران بسر نمیبرند، چه کسانی‌ هستند؟

پروفسور رضا: آمریکا، دانشگاه سیراکوز نیو یورک؛ دکتر خسرو شادان: مرکز اتمی‌ ساکله پاریس؛ دکتر آوانسیان: دانشگاه استراسبورگ (اخیرا از ایران رفته است)؛ دکتر اکبر زاده: پاریس (قرار است به زودی به ایران مراجعت کند)؛ دکتر مرات: مرکز تحقیقات فرانسه ( دکتر شادان، اکبر زاده، مرات و خانم دکتر غزنوی استادان مرکز تحقیقات فرانسه هستند)، در فرانسه چند نفر دیگر هستند که اسامی آنها را فعلا نمیدانم؛ در آمریکا: دکتر امیر معز، دکتر آبیان (تدریس میکنند)؛ دکتر علی‌ اصغر زاده (استاد قدیمی‌ دانشگاه کلمبیا) و چند نفر دیگر.

مهمترین تحولی‌ که در عصر حاضر در علوم ریاضی‌ به عمل آمده است چیست و برنامه های دانشگاهی ایران تا چه حد با این تحول تطبیق شده است؟

مهمترین تحول ریاضی‌، عنوان شدن علوم به صورت جدید که بیسابقه بوده و در نتیجه اندیشه‌های کانتور و کلاین (مکتب آلمانی‌) پیش آمده است مثل توپولوژی جبر مجرد، تئوری نمودارها، تئوری انفرماسین و به طور کلی‌ نمونه و مدل ریاضی‌ برای فنون دیگر (ریاضیات عملی‌) به خصوص توجه به میکرو استروکتورها که در پیشرفت فیزیک بسیار موثر بود است.

در دانشگاه ایران مقدمات بعضی‌ از این مواد تدریس میشود و امسال در نظر است که با مراجعت دکتر اکبر زاده و بعضی‌ استادان دیگر تدریس آنها تکمیل گردد

آیا تدریس ریاضیات جدید در دانشگاه، تجدید نظر در برنامهٔ ریاضیات متوسطه را ایجاب می‌کند و در صورت لزوم، چه مقام علمی‌ برای این تجدید نظر صالح تر است؟

برنامهٔ متوسطه ایران باید با برنامه‌های ممالک دیگر هم آهنگی داشته باشد و شاید ضرورت داشته باشد محصلین از دوره دوم دبیرستان با مفاهیم جدید آشنایی یابند. جوانان را باید با توجه به احتیاجات علمی‌ کشور و استعداد‌های آنان راهنمایی کرد و در قسمت زبان و ادبیات فارسی و زبان خارجه باید تعلیمات را خیلی‌ ریشه دارتر و عمیق تر کرد به طوری که هر محصل یک زبان خارجه را خوب بیاموزد زیرا مطالعه با تحقیق و حتا تحصیل بی‌ دانستن زبان خارجه و اقلا دو زبان میسر نیست.

صالح‌ترین مقام برای تجدید نظر در برنامه، دبیران مجرب فرهنگ میباشند که خود در جریان تحول و پیشرفت علوم اند و البته استادان دانشگاه نیز باید از تجربیات چندین ساله خود نتیجه گیری کرده و نوقت ضعف تعلیمات متوسطه و احتیاجات اساسی‌ دانش آموزان را گوشزد کنند.

برای توسعه سطح اطلاعات علمی‌ دانش آموزان و آشنایی دبیران با مواد جدیدی که قرار است در برنامه گجانیده شود چه راهی‌ را پیشنهاد میفرمایید؟

بد نیست مسابقات عمومی در هر رشته بین محصلین برگزار شود و دانش آموزان ممتاز شناخته شوند و تشویق شوند و در تحصیل آنان مساعدت شده و حتا برای تحصیلات عالی‌ در رشته‌ای که ممتاز هستند و ورود به دانشگاه برای آنها تسهیلات لازم فراهم شود. نکته مهم آنکه نباید همه توجه را فقط به تهران داشت، چه بسیار محصلین ممتاز که در ولایات هستند و وقتی‌ به تهران می‌آیند امکان اظهار وجود برای آنها فراهم نیست. بهتر آن است که این محصلین در دوران تحصیل شناخته شوند. دانشگاه‌های ولایات را باید مجهز کرد و امر (تشکیل کلاس‌های مشترک در شهرستانها) که وزارت فرهنگ در نظر گرفته است تعقیب شود. از دبیران مجرب برای تدریس در این کلاس‌ها استفاده شود و این کاری است که در کشورهای خارجی‌ مورد رعایت است: معلمین و دبیران متوسطه را در دانشگاه‌ها به کار آموزی میگمارند که هم مربی‌ جوانان میشوند و هم خودشان برای تدریس در دانشگاه آماده میگردند و به طور خلاصه معلم باید از صنف خودش تربیت شود، استاد خوب دانشگاه همان معلم خوب متوسطه است که راه کمال را طی‌ کرده است. بسیاری از دبیرانی را که با آنها آشنایی دارم میشناسم که مرتب مشغول مطالعه و تحصیل اند و بهترین کمک تدریس هم برای قسمتهای عالی‌، دبیران بوده‌اند چنان که در دانشکده علوم و دانشسرای عالی‌ از وجود آنها استفاده میشود.

به محاذات ایجاد مسابقات درسی‌ بین محصلین، برای معلمین هم باید یک نوع انجمن‌ها یا سمینار‌ها تشکیل شود تا در پیشرفت اطلاعات علمی‌ به آنان کمک کند و هم یک نوع ارتقا معنوی (و حتا اجتماعی) برای آنان پیش آورد. تشکیل کنگره‌ای علمی‌ و شرکت معلمین در آنها واجد کمال اهمیت می‌باشد. در کنگره‌های بین‌المللی ریاضیدانان، یک قسمت بحث مربوط به تعلیم ریاضی‌ است که راجع به روش‌های تدریس تبادل نظر به عمل میاید (گزارشی از کنگره بین‌المللی ۱۹۶۱ درباره روش تعلیم ریاضی‌ در شماره ۳ و ۴ مجله درج شده است).

با چه مطبوعات علمی‌ جهان همکاری دارید و مهمترین نشریه ریاضی‌ دنیا کدام است؟

در جهان بیش از پانصد مجله ریاضی‌ منتشر میشود که هر کدام در رشته‌ای تخصصی شده اند و ذکر نام همه آنها میسر نیست. در ایران باید دانشگاه یا موسسه‌های ریاضی‌ که تأسیس شود همه آنها را مشترک شود و در دسترس هر طالبی قرار دهد. مجله‌هایی‌ هست مخصوص بررسی مقالات علمی‌ که خلاصه تمام مقالات علمی‌ مجلات در آنها درج میشود و طالب میتواند احتیاجات خود را مرتفع نماید. برای نمونه، معروف‌ترین آنها … آمریکا است و در روسیه به زبان روسی مجله‌های معتبر منتشر میشود و در همه این مجله‌ها خلاصه مقالات مجله‌های دیگر را نیز ذکر میکنند، در ایران هم اگر موسسه‌ای تشکیل شد باید مترجمینی داشته باشد که این مقالات را ترجمه کند و در اختیار طالبین بگذارد.