مقاله زیر متن سخنرانی است که در جلسهٔ یاد بود پروفسور هشترودی در دانشگاه آذرابادگان ایراد شده است. متن مقاله پس از انتشار ویژه نامه یکان به یاد استاد فقید، به ادارهٔ مجله رسید و از این روی چاپ آن در شماره مزبور میسر نبوده است. نظر به اهمیت مقاله، متن آن در این شماره چاپ گردید.
آیا فکر میکنید یک کیهان نورد در ناویز خود برای صرف غذا مایعی که همراه دارد، دچار زحمت گردد؟
چگونه میتوان تصور کرد که ممکن است جهان ما جز بسیار کوچکی از یک جهان با بعد بیشتر باشد و یا چگونه میتوان محاسن بعد اضافی را به طور تجربی درک نمود و بالاخره مهمترین تحولی که در عصر حاضر در علوم ریاضی به عمل آمده است چیست؟
آنچه بیان شد نمونه هایی از موضوعاتی بود که شادروان پروفسور محسن هشترودی در کلاس مطرح کرده، با دید وسیع و ژرف بینی و احاطه کاملی که به مطلب و جوانب مختلف آن داشتند با سادگی خاصی که برای دانشجویان قابل فهم بود جواب میفرمودند.
به عنوان شاهد جواب آخرین پرسش را بازگو میکنیم: مهمترین تحول ریاضی، عنوان شدن این علم به صورت جدید است که در نتیجهٔ اندیشههای کانتور و کلاین پیش آماده است و اساس آن بر روی نظریه مجموعهها پی ریزی شده است، مانند توپولوژی، جبر مجرد، تئوری گراف و غیره. علی الاصول ریاضیات برای دیسیپلین دادن به فکر است، توپولوژی و جبر مجرد دو دیسیپلین ریاضی اند که مستقیماً از نظریه مجموعه ها مشتق میشوند، بدین معنی که قواعد منضبط راجع به اعضأ یک مجموعه و کیفیت ترکیب و آمیزش آنها توپولوژی و جبر مجرد را بوجود میاورد.
به عبارت دیگر، با در نظر گرفتن مفهوم فاصله در هندسهٔ اقلیدس با کمال مهارت به تعریف متریک پرداخت و شرایط بسیار سادهای برای فضای متریک در نظر گرفته شده است. این شرایط طوری برگزیده شده اند که مفاهیم اتصال و تقارب و امثال آن به سادگی قابل ارزه بود و قضایای مهم مربوط نیز به اسانی اثبات میشوند.
اعمال تعمیم با معرفی فضای متریک متوقف نشد و مفاهیمی چون همسایگیها (مجموعه های باز) جانشین ایده متریک گردید و در نتیجه فضای توپولوژیکی معرفی شد که فضای متریک حالت خاص آن است. استاد در پاسخ به علت پیدایش این تحول افزوده اند که ریاضیات هر عصر آینهٔ تمدن آن زمان است. پیشرفتهای فنی و صنعتی و علمی هر قرنی را از دید جهان بینی ریاضی آن زمان میتوان در یافت. ریاضی قرن بیستم آینهٔ تحول افکار تجدید اندیشه است. نتیجه حیرت بخش این تحول و تجدد که از هم اکنون قابل تصور است گشودن دروازههای آسمانهای ناشناخته است، خواه آسمانهای جهان ماده و خواه آسمانهای جهان اندیشه.
استاد هشترودی برای ریاضیات تجربی اهمیت زیادی قائل بودند و اعتقاد داشتند که لازم است دانشجویان حقایق و مفاد آنها را قبل از اثبات درک نمایند و معتقد بودند که روش تدریس به صورت قضیه اثبات فقط محفوظات را، آنهم برای مدتی کوتاه، افزایش میدهد و چون ریاضیات را الگویی از دنیای فیزیک میدانستند، پی بردن به مفاهیم اصلی در آنالیز تابعی را برای فهم جهان فیزیک ضروری مییافتند.
با توجه به این واقعّیت بود که استاد در کنفرانسهای ریاضی کشور برها تاکید نموده اند که دورهٔ لیسانس فیزیک و ریاضی در هم ادغام گردد زیرا به اعتقاد ایشان باید فهمید که ممر اعمال ریاضیات چیست و چگونه از تجربه کردن میتوان به نتایج کلیت بخشید. همانطوری که مباحث فیزیک ریاضی موجب پیدایش توابع خاص نظیر تابع دیراک گردید که اهمیت آن در نظریه توزیع مشخص است و پیدایش تابع خاصی ریاضیدانان را به مساله جوابها و مقادیر ممتاز رهبری کرد که در فیزیک کوانتیک و فیزیک استاتیک مورد استفاده قرار گرفت.
استاد هشترودی با تسلطی که در علوم مختلف داشتند با مهارت تمام از پارچه های الوان علوم مختلف لباس فاخر میدوختند، چنانکه در خاتمه درس ریاضی برای دانشجویان بیولوژی، کاربرد آن مورد سوال واقع نمیشد چون استاد پیچ و خم سلول را تا حد یک بیولوژیست میشناختند و ریاضی را با زبان بیولوژی بیان مینمودند و این همان چیزی است که اغلب ما از آن بی بهره ایم و بیشتر دانشجویان ما قادر به تنظیم روابط و درک مقاطع علوم مختلف نیستند.
همانطوری که در زندگینامهٔ استاد آمده است، اشتهار ایشان از طریق شرکت در مجامع بزرگ علمی و نشر ماحصل تحقیقات در مجلات علمی دنیا به گوش جهانیان رسیده است.
وجود کتابهایی نظیر:
…
در کتابخانه های بزرگ و دانشگاههای معروف دنیا هر ایرانی را قرین افتخار میسازد. زیرا با دیدن آنها در جوار کتابهای دانشمندانی چون الی کارتان، شوالیه و چرن احساس میکند که در تکمیل آن گنجینه علمی، ایرانی هم سهمی داشته است و اثر فرزند دانشمند این آب و خاک مقدس و عالم پرور جای خود را در چنین گنجینه علمی استحکام ابدی بخشیده است. گرز چه جسم آن زنده یاد در بین ما نیست اما نام او در یادها باقی خواهد بود.
یکان دوره دوازدهم
هیچ نظری موجود نیست:
ارسال یک نظر